Berlińskie obrazy epoki oświecenia

W drugiej połowie XVIII wieku Daniel Nikolaus Chodowiecki był prawdziwą gwiazdą wśród berlińskich artystów. 16 października 2026 roku skończyłby 300 lat. Z okazji tej rocznicy Kupferstichkabinett, Gemäldegalerie, oba Państwowe Muzea w Berlinie oraz Akademia Sztuk Pięknych w Berlinie organizują wspólną wystawę poświęconą jego pamięci.

W centrum uwagi znajduje się główne dzieło Chodowieckiego „Pożegnanie Jeana Calasa z rodziną” (1765/66). Przedstawia ono kupca z Tuluzy, Jeana Calasa, w lochu, będąc tym samym świadectwem jednego z najsłynniejszych skandali sądowych epoki oświecenia. Po tym, jak w 1761 roku syn tego francuskiego luteranina-reformowanego odebrał sobie życie, ojciec początkowo próbował zatuszować samobójstwo. W rezultacie sam został oskarżony o morderstwo. Rzekomo syn chciał przejść na katolicyzm, dając tym samym ojcu motyw do zbrodni. Chociaż nie było żadnych dowodów na poparcie oskarżenia, fanatyzm religijny skierowany przeciwko protestantom we Francji doprowadził do tego, że Jean Calas został skazany na śmierć w 1762 roku. Zbulwersowany przebiegiem procesu filozof Voltaire (1694–1778) napisał traktat „O tolerancji” (1763) i zaangażował się w walkę o rehabilitację rodziny. Jednak dopiero w 1765 roku wyrok wydany na Calasa został pośmiertnie uchylony.

Francuski miedziorytnik Jean-Baptiste Delafosse (1721–1775) stworzył akwafortę, która upubliczniła ten temat w formie wizualnej. Chodowiecki jednak, który był blisko związany rodzinnymi więzami z berlińską wspólnotą reformowaną (hugenotami), postanowił przedstawić ten temat na nowo, zgodnie ze swoją wizją. Jego dramatyczna i pełna emocji przedstawienie chwili, w której skazany na śmierć Calas żegna się z rodziną, stało się jego najsłynniejszym dziełem, a jednocześnie kluczowym obrazem epoki oświecenia. Miało ono wzbudzić współczucie u widza, przyczyniając się w ten sposób do jego rozwoju moralnego w duchu tolerancji. Różnorodne są szkice i warianty artysty wykonane w różnych technikach. Świadczą o tym przechowywana w Kabinecie Miedziorytów wielkoformatowa płyta miedziana (1767/68), kilka odbitek akwaforty, a także szkic wstępny na ten sam temat pochodzący ze zbiorów sztuki Akademii Sztuk Pięknych – prace, które potwierdzają skrupulatne studia Chodowieckiego oparte na źródłach i relacjach.

Również w innych aspektach twórczość artystyczna Chodowieckiego pozostawała pod wpływem oświecenia oraz tematów wprowadzonych przez ten nurt myślowy, takich jak wolność, równość, sprawiedliwość, edukacja, rodzina i burżuazja. Chodowiecki ilustrował liczne nowości wydawnicze, komentował obrazami debaty swoich czasów oraz portretował kluczowe postacie berlińskiego społeczeństwa. Nawet kompozycje o charakterze prywatnym, przedstawiające jego własną rodzinę, symbolizują przemiany oświeconego społeczeństwa w duchu emancypacji mieszczańskiej w ramach nowego porządku społecznego.

Kuratorami wystawy są Mailena Mallach (Kupferstichkabinett), Anna Schultz (Akademia Sztuk Pięknych) oraz Sarah Salomon (Galeria Malarstwa).